Wat is een bonsai?

Zonder dat we ons al te veel op wetenschappelijke wijze proberen uit te drukken wat bonsai inhoudt, kunnen we het begrip ‘bonsai’ het beste als volgt omschrijven:

‘Een bonsai is een miniatuurboom of heester die de kenmerken heeft van een oude boom, waarvan de stam, wortelvoet, takken en kroon en harmonieus geheel vormen met de kleur en de vorm van de pot waar de boom instaat. Het geheel zal herinneringen oproepen aan een natuurtafereel dat door zijn woeste grootsheid of de aansprekende sierlijkheid een blijvende indruk zal blijven houden op de toeschouwer.’

Waardoor blijft een bonsai zo klein?
De zeer beperkte groei van een bonsai is in de eerste plaats een gevolg van de kleine pot die de natuurlijke wortelgroei beperkt. In de natuur staat de boom of heester in genoeg grond om een groot wortelstelsel te ontwikkelen waarmee genoeg voedingsstoffen kunnen worden opgenomen om van te kunnen groeien.

Door het laten stagneren van de groei van de wortels zal de voedingsstroom naar de top van de bonsai worden beperkt en daardoor wordt dus ook de bovengrondse groei afgeremd. Omdat wat er onder de grond aan wortels zit ongeveer ook bovengronds aan takken en bladeren is wordt dat dus in evenwicht gehouden.

Dit verschijnsel kunnen we ook in de natuur tegenkomen, denk hierbij aan bomen die in de bergen groeien. Doordat er tussen de stenen bijna geen voeding aanwezig is, kunnen de bomen ook niet genoeg voeding opnemen om een grote kruin te ontwikkelen. Na vele jaren zien ze eruit als kleine bomen, maar is het ouderdom toch te zien aan de takken en stam.

Ten tweede is een belangrijke behandeling het wegnemen van knoppen en het snoeien van takken, twijgen en wortels.

Zoals ik hierboven verteld heb dat wat er ondergronds zit een uitwerking heeft bovengronds, is het ook het omgekeerde, namelijk, als je de takken en bladeren snoeit, hoeft de boom minder voeding op te nemen en zal dus zo ook de wortelgroei stagneren.

Soms hoor ik mensen ook zeggen dat een bonsai een misvormde of mismaakte boom is. Ik ben het daar absoluut niet mee eens, omdat het juist gaat om het optimaal verzorgen en onderhouden van een levende boom in een zo natuurlijk mogelijke vorm, maar dan in een kleiner formaat.

Dit is 1 van mijn 3 bonsai`s, het groene draadje die je ziet wordt gebruikt om de stand van de boom te veranderen, zonder het draadje helt de bonsai naar links, en met het draadje kan ik hem rechterop krijgen. deze bonsai is ongeveer 3 jaar oud en 30 cm. hoog


Bestandsdelen van mest
Alle mest soorten zijn voorzien van een NPK waarde, welke van groot belang is voor het toepassen van de juiste mest. N is de scheikundige benaming van stikstof, P van fosfor en K van kalium. Naast deze stoffen zitten er in mest ook nog stoffen zoals zwavel en calcium. Alle bestandsdelen van mest hebben hun eigen werkingen, maar voor het bemesten van Bonsai dient vooral rekening te worden gehouden met de NPK waarde:
N (stikstof) = Zorgt voor de algemene groei en het opwekken ervan na de winter.
P (fosfor) = Bevorderd de ontwikkeling van knoppen en vruchten.
K (kalium) = Belangrijk voor het winterhard maken van je Bonsai.
Zoals je kunt zien is N belangrijk voor het opwekken van de groei, en K juist voor het stoppen van de groei om te zorgen dat je bomen de winter overleven. Duidelijk zal zijn dat tijdens de lente en de zomer mest moet worden gekozen met een hoge N waarde. Tijdens de late zomer en herfst moet een mest met een relatief hoge K waarde worden gebruikt.

Wanneer?
Normaal gesproken mag er worden bemest vanaf april t/m oktober, dit verschilt echter per boomsoort. Vaste mest mag maximaal twee keer per maand worden toegepast, vloeibare mest mag één maal per week worden gebruikt. Het beste is om vaste mest te gebruiken voor de grond, vloeibare mest kan dan worden gebruikt voor de bladbemesting. Lees de verpakking van de mest goed door en gebruik een wat lagere dosering voor je Bonsai.

Welke mestsoort?
Het gebruik van zogenaamde “Bonsai mest” is absoluut niet nodig (maar is wel gemakkelijk), het enige waar je op moet letten is de NPK waarde. Het maakt dus ook niet uit of de mest van een bekend merk is. Biogold, een vaste mestmix heel veel gebruikt voor het bemesten van Bonsai, is wat duurder maar wel erg handig omdat het zijn werkzame stoffen langzamer afgeeft dan normale vaste mestsoorten. Biogold is dan ook aan te raden en het is te koop in alle (online) Bonsai winkels.

Hoe?
Een boom mag na het verpotten twee maanden niet worden bemest omdat de nieuwe aarde genoeg voedingsstoffen vrijgeeft. Jonge bomen die nog in training zijn mogen rustig wat vaker worden bemest, helemaal als ze in grotere potten staan. Welke mestsoort je gebruikt maakt weinig uit, het enige wat belangrijk is het gebruiken van mest met de juiste NPK waarde op het juiste moment.
In de vroege lente en zomer moet er worden gekozen voor een mest met een hoge N waarde, zodat de groei wordt gestimuleerd. Kies een meststof met een NPK waarde van bijvoorbeeld 12-6-6 (NPK) of een gelijkwaardige samenstelling. Bomen die al helemaal gevormd zijn kunnen minder sterk bemest worden; gebruik een lagere dosering maar bemest nog wel even vaak.
In de late zomer en herfst moet de groei worden gestopt zodat de boom zijn energie kan steken in het vormen van reserves om de winter te overleven (het afharden). Kies een meststof met een lage N waarde en een hoge K waarde, bijvoorbeeld: 3-10-10 NPK.

Dit is een Kastanje, door het snoeien kan je een compacte boom krijgen en door bladsnoei telkens kleinere bladeren, dat is iets wat ik nog moet toepassen, maar dat doe ik pas als de boom wat ouder is omdat het erg veel energie van de boom vergt. de boom is ongeveer 6 jaar oud en rond de 50cm hoog.


Bonsai`s bedraden.
Het bedraden van een Bonsai is een belangrijke methode om takken in de gewenste vorm te brengen. Door speciaal koperdraad om takken te wikkelen ben je in staat om ze te buigen in de gewenste vorm en richting.
Naarmate de boom groeit, neemt hij de vorm aan die gewenst wordt; het draad kan dan worden verwijderd. Het bedraden van een Bonsai moet heel zorgvuldig worden gedaan, als de bast van de boom beschadigd kunnen delen gemakkelijk afsterven. Daarom zijn er speciale technieken ontwikkeld om de takken veilig te bedraden.

Wanneer?
Een boom bedraden kan het hele jaar, let wel goed op dat het koperdraad niet in de bast (schors) van de tak/stam groeit; vooral in het voorjaar worden de takken snel dikker.

Materiaal?
Om takken van verschillende dikte te bedraden worden verschillende diktes koperdraad gebruikt, te koop in elke (online) Bonsai winkel. Dunne takjes worden bedraad met koperdraad van 1mm dik, dikkere takken worden bedraad met koperdraad van 1 tot maar liefst 8 mm dik. Grote takken worden soms, om beschadigingen tijdens het buigen te voorkomen, eerst omgewikkeld met raffia (te koop in elk tuincentrum). Ook stammen kunnen (mits ze niet te dik zijn) worden gebogen.

Hoe?
Er zijn 2 manieren om takken te bedraden: “duo bedrading”, het bedraden van twee takken die op verschillende hoogte zitten en ongeveer even dik zijn, met één draad (zie afb. 1) en “enkele bedrading” het bedraden van één tak met één draad die eerst een aantal maal om de stam/hoofdtak is gewikkeld (zie afb. 2).
Deze twee methoden worden vaak beide gebruikt bij het bedraden van een Bonsai: eerst worden zoveel mogelijk takken met de eerste methode bedraad, de overgebleven takken, die niet goed in paren kunnen worden bedraad, worden enkel bedraad.

Duo bedrading.
1. Zoek twee takken die aan de stam/hoofdtak groeien van ongeveer gelijke dikte, er moet tenminste 3 cm en maximaal 6 cm hoogteverschil tussen de twee takken zitten.
2. De draad die je gebruikt om de twee takken te bedraden moet op de goede lengte worden afgeknipt, houd de draad hiervoor even langs de takken om zo te zien hoeveel draad je nodig hebt, aangezien je de draad om de takken en de stam wikkelt moet je wel extra lengte meerekenen.
3. Wikkel de draad ten minste twee maal rond de stam zodat de draad niet gaat verschuiven.
4. Bedenk van tevoren of je de takken naar boven of naar beneden wilt gaan buigen: als je de tak naar beneden wilt buigen (zie afb. 1, onderste pijl) moet de draad van onderaf komen. Wil je de tak naar boven buigen (zie afb. 1, bovenste pijl) dan moet de draad van bovenaf komen.
5. Wikkel de draad verder om de takken heen, in een hoek van 45 graden (zie afb. 1).
6. Nadat de hele boom is bedraad kun je de takken voorzichtig gaan buigen. Jonge takken kunnen gemakkelijk van richting worden veranderd, verhoute of dikkere takken geven minder makkelijk mee: PAS DUS OP DAT ZE NIET BREKEN!

Enkele bedrading
1. Wikkel in een hoek van 45 graden een stuk draad langs de stam/hoofdtak en zorg ervoor dat de draad minstens twee maal rond is gewikkeld voordat je de tak gaat bedraden (zie afb. 2).
2. Wikkel de draad nu om de tak heen, ook hier geldt dat wanneer je een tak naar beneden wilt buigen, de draad van onder moet komen. Wanneer je een tak omhoog wilt buigen, moet de draad van boven komen.
3. Probeer de verschillende draden netjes naast elkaar rond te wikkelen wanneer je meerdere takken moet bedraden (zie afb. 2).

 

Het buigen.
Nadat de boom volledig is bedraad kun je de takken gaan buigen. Gebruik je vingers om de draden te buigen; probeer dus zo min mogelijk druk op de tak zelf te zetten. Zorg dat het draad aan de buitenkant van de tak zit ten opzichte van de bocht, zo voorkom je scheuren. Laat de tak met rust zodra deze goed gepositioneerd is want herhaaldelijk buigen kan leiden tot schade. Als laatste kun je rechte takken nog licht in een S-vorm buigen.

En dan?
De boom heeft geen speciale zorgen nodig na het bedraden. Na ongeveer een half jaar moet het draad worden verwijderd omdat (door diktegroei) de draden anders zullen ingroeien. Sommige soorten hebben meer diktegroei dan andere soorten, het is dus moeilijk te zeggen wanneer de draden moeten worden verwijderd. Houd de boom goed in de gaten en wanneer je het gevoel hebt dat de draden gaan ingroeien haal je ze weg. Want als de draden zijn ingegroeid kijk je jaren tegen striemen aan die in de takken zitten.

Spannen is een variant van bedraden, de takken worden naar beneden gebogen door een draad van de tak verticaal naar beneden te spannen en daar vast te maken aan de pot.
Het buigen van oude takken is risicovol omdat ze snel beschadigen tijdens het bedraden. In deze gevallen is spannen een veel veiligere manier om takken naar beneden te buigen.
Hoe?
1. Knip een klein stukje van bijvoorbeeld een theedoek af van ongeveer 2x4 cm. Dit lapje komt tussen de tak en het draad te liggen om zo beschadigingen aan de bast van de boom te voorkomen.
2. Knip een stuk koperdraad af en wikkel het uiteinde enkele keren rond de tak, met het lapje stof ertussenin.
3. Span nu de draad naar beneden en bevestig hem aan bijvoorbeeld de pot; of wikkel hem onder de pot door.
4. Span de tak in het begin niet te ver naar beneden, bouw de spanning in enkele maanden op tot het gewenste resultaat.


Bonsai bomen snoeien
Een belangrijke reden voor het klein blijven van Bonsai is de regelmatige groei. Snoeien kan zowel dienen voor het vormen van bomen (vormsnoei) als voor het onderhoud ervan (onderhoudssnoei).

Van nature groeit een boom aan de top en uiteinden van takken veel harder dan dichter bij de stam of dichter bij de grond, dit heet ook wel “apicale dominantie”. Het gevolg van apicale dominantie is dat takken dicht aan de stam/bodem uiteindelijk afsterven omdat de boom zijn groei aan de top belangrijker vindt, om zo de strijd om zonlicht met andere bomen te kunnen winnen. Voor Bonsai bomen geldt dit principe ook en het is dan ook belangrijk hier rekening mee te houden bij het snoeien. Door de toppen en takuiteinden wat vaker te snoeien kan de groei beter worden verdeeld over de boom.

Onderhoudssnoei is de snoei die wordt toegepast wanneer de hoofdvorm van een boom al vast staat. Het zijn relatief kleine ingrepen zoals het snoeien van uitlopers (takjes die buiten de gewenste vorm groeien).

Wanneer?
Er is geen vaste periode om onderhoudssnoei toe te passen, in de winter groeien bomen nauwelijks en is onderhoudssnoei simpelweg niet nodig. Tijdens de lente, wanneer de bomen flink groeien, zal er wel regelmatig moeten worden gesnoeid. Een gunstig effect hiervan is dat nieuwe bladeren kleiner blijven en de kruin dichtgroeit.

Hoe?
Zoals eerder uitgelegd is het belangrijk de sterke groei in de top van de boom af te zwakken door hier meer of vaker te snoeien. Wees vooral niet te bang om wat takken te verwijderen, het is belangrijk om de boom niet teveel uit te laten groeien en zijn vorm te behouden. Snoei uitlopers af zodat ze weer in het model van de boom passen.
Bij veel naaldbomen sterven naalden af als ze halverwege worden afgeknipt. Het is dan ook zeer aan te raden naaldbomen te nijpen (ook wel plukken genoemd). Zou je een naaldboom gewoon snoeien zoals een loofboom (zie afb. 1) dan worden de afgeknipte naalden bruin en zullen ze uiteindelijk afsterven. Om dit te voorkomen kun je naaldbomen beter plukken dan met een tang snoeien (zie afb. 2). Het nijpen van naaldbomen kan het hele jaar door worden gedaan.

 

Vormsnoei is het snoeien van grote takken om zo de hoofdvorm van de boom te bepalen. De bedoeling is om een natuurlijk ogend resultaat te bereiken, het is dus heel belangrijk om de juiste takken te laten staan. Beslissen welke takken moeten blijven en welke moeten worden verwijderd is lastig, neem je tijd om de boom goed te bekijken alvorens een tak te verwijderen.

Wanneer?
De beste tijd om vormsnoei toe te passen is de vroege lente, want dan heeft de boom nog kans om nieuwe knoppen te ontwikkelen in het voorjaar. Per boomsoort kan dit echter verschillen. Let wel op om nooit te snoeien wanneer de kans bestaat dat het nog gaat vriezen.

Hoe?
Plaats de boom allereerst op ooghoogte en verwijder al het dode hout en bladeren. Neem je tijd om de takkenstructuur van de boom goed te bekijken en bepaal de voorkant van de boom (de vorm van de stam en de wortelvoet is ook erg belangrijk).

Een paar richtlijnen:
- Wanneer twee takken op gelijke hoogte groeien moet een van de twee worden verwijderd.
- Dikke, verticaal groeiende takken die niet in het ontwerp passen moeten ook worden gesnoeid.
- Snoei takken met rare bochten en vormen.
- Verwijder takken die het zicht op de voorkant van de stam ontnemen.
- Verwijder takken die te dik zijn voor de hoogte van de stam; hoge takken moeten duidelijk dunner zijn dan takken lager aan de stam.

Het snoeien van grote takken kan lelijke wonden veroorzaken, het is daarom heel belangrijk om de takken met een zogenaamde concaaftang te verwijderen, door het gebogen snijvlak laat deze tang een holle wond achter. Deze holle wonden genezen veel mooier dan “rechte” wonden. Normaal moet één vormsnoei genoeg zijn om de gewenste hoofdvorm in een boom te bereiken, na de vormsnoei wordt de Bonsai verder gevormd door het toepassen van onderhoudssnoei. In de regel mag nooit meer dan de helft van al het groen van de boom in één keer worden verwijderd, het herstellen kost de boom namelijk erg veel kracht.

En dan?
Om het genezen van wonden veiliger en sneller te laten verlopen wordt er vaak gebruik gemaakt van wondpasta, te koop bij elke (online) Bonsai winkel. Deze pasta kan op wonden worden gesmeerd en na ongeveer een jaar worden verwijderd. Laat de boom verder met rust na het snoeien en plaats hem op een lichte plek uit de zon.

Ik hoop dat ik jullie zo genoeg informatie heb kunnen geven over bonsai`s, als je nog vragen hebt kan je me altijd PB-en, en als je zelf een bonsai wilt beginnen kan je bij een tuincentrum al een voorgevormde (wel meestal kwalitatief minder goede) bonsai aanschaffen, of je gaat ene keer een ommetje maken en dan graaf je een boompje uit die je dan door middel van snoeien enz tot bonsai vormt.